De Apotheek van de Toekomst: assistenten redden medisch materiaal van de verbrandingsoven

In een loods in Bergen op Zoom zorgen apothekersassistenten Hanneke van Andel en Anja Vissers ervoor dat tonnen aan ongebruikte hulpmiddelen niet in het afval verdwijnen. Met hun Apotheek van de Toekomst willen ze de enorme verspilling in de zorg doorbreken, schrijft De Volkskrant in een uitvoerige reportage. 'Je lacht je kapot: een katheter, gewoon een plastic ding, heeft een vervaldatum.’

Incontinentieluiers, katheters, stoma's, urinezakken en verband: bij de Apotheek van de Toekomst staan de geretourneerde verpakkingen tot aan het plafond opgestapeld. Stapels hulpmiddelen die, ondanks overschrijding van de houdbaarheidsdatum, gered zijn van de verbrandingsoven. 'Hier staat voor enkele tonnen', zegt Hanneke van Andel. Twee jaar geleden richtte ze samen met collega-apothekersassistent Anja Vissers het verzamelpunt op. Ze halen de geretourneerde hulpmiddelen door heel Nederland op bij ziekenhuizen, zorginstellingen en 130 aangesloten apotheken. Ze verwachten dat het aantal deelnemende apotheken dit jaar doorgroeit naar 180.

De waarde die de verpakkingen vertegenwoordigen, beloopt al snel duizenden euro’s. 'Dit doosje stoma-materiaal kost nieuw minstens 100 euro', zegt Vissers bij een rek met tientallen doosjes. Van Andel laat pakjes koolstofverband zien. 'Hier kregen we er in één keer dertig van, da's al gauw 3.000 euro.' De pakken incontinentiemateriaal nemen de meeste ruimte in beslag, tegen 35 tot 40 euro per pak. De verspilling waartegen het tweetal zich keert, loopt landelijk mogelijk in de miljarden.

‘Miljoenen tot miljarden verdwijnen bij het afval’

Alleen al aan incontinentiemateriaal belandt volgens het ministerie van Volksgezondheid jaarlijks voor 235 miljoen euro ongebruikt bij het afval. Onderzoekers in het Pharmaceutisch Weekblad schatten de medicijnverspilling op circa 1 miljard euro per jaar. Ze baseren hun schatting op de 630 miljoen aan retourgeneesmiddelen die uit de eerstelijnszorg (apotheken en huisartsen) komen. Omdat een aanzienlijk deel van ongebruikte medicatie niet wordt ingeleverd, zou de verspilling oplopen naar 1 miljard.

Andere onderzoeken laten nog veel hogere schattingen zien. De Radboud Universiteit becijferde dat liefst 23 miljard wordt verspild, doordat administratieve complexiteit, slecht gecoördineerde zorg, overbehandeling, overbodige zorg, misbruik en fraude een kwart uit het zorgbudget halen. Het Brabantse LCB Zorglogistiek maakte een uitsplitsing naar de verspilling van geneesmiddelen in ziekenhuizen, zorginstellingen, particulieren en van medische hulpmiddelen. Dat zou leiden tot een totale verkwisting in de zorg van 3,4 miljard euro. 2,2 miljard daarvan zou weggegooid geld zijn: dat is het bedrag aan ongebruikte hulp- en geneesmiddelen die voor nieuw gebruik geschikt zijn. (Zie: Gered van de verbrandingsoven: honderdduizenden euro’s aan medisch materiaal – waarom gebeurt dit niet veel meer?)

Het RIVM wijst als mogelijke oorzaak ook op de zorgprofessional zelf, die 'een gevoel van veiligheid' zou willen, door meer voor te schrijven en grote voorraden aan te houden. Bovendien zouden leveranciers overmatig bestellen aanjagen door met kwantumkortingen te strooien.

'Een katheter heeft een vervaldatum’

Van Andel en Vissers kwamen los van elkaar op hetzelfde idee: voorkom het weggooien van een medisch product dat niemand heeft gebruikt. Hun drijfveren verschillen. Voor Van Andel telt de duurzaamheid. 'In medische hulpmiddelen zitten heel veel plastics. Gemaakt van olie en met gas. Al die energie verspil je als je dat materiaal in de verbrandingsoven gooit zonder één keer te gebruiken.'

Vissers denkt aan de portemonnee. 'Mij gaat het vooral om de verspilling van geld.' Vooral de houdbaarheidsdata frustreren haar. 'Je lacht je kapot: een katheter, gewoon een plastic ding, heeft een vervaldatum. Vind je het gek dat we ieder jaar meer premie moeten betalen?' Wat over de datum is, mag de markt niet meer op. Dat materiaal gaat voor 40 procent van de nieuwwaarde naar zorgopleidingen. 'Leerling-verpleegkundigen kunnen met zo'n katheter oefenen op een pop', zegt Vissers. 'Veel scholen weten nog niet dat wij bestaan.'

'Wij lossen een maatschappelijk probleem op'

De rest verkopen ze online aan zorginstellingen en particulieren, die ook vrijblijvend kunnen binnenwandelen. Op dit moment komt er meer binnen dan eruit gaat. De opbrengsten, twee vijfde van de nieuwwaarde, dekken de stijgende transportkosten nog niet. Van Andel stak er een fors bedrag eigen geld in. Een subsidieaanvraag werd afgewezen. 'Omdat ons idee geen technologische innovatie is', zegt Vissers. 'Ja, duh, er komt inderdaad geen technologie bij kijken.' Dat ze quitte moeten draaien met eigen inleg noemt ze 'te idioot voor woorden. We lossen hier nota bene een maatschappelijk probleem op.'

Ze wijzen op de prikkels die de verspilling in stand houden. 'Als apotheek krijg je aan het eind van het jaar korting als je veel hebt besteld', zegt Vissers. Toine Egberts, hoogleraar klinische farmacie aan het UMC Utrecht, deed vijftien jaar onderzoek naar verspilling en noemt het 'absurd dat ze moeten bedelen om geld voor dit fantastische initiatief'. 

Nederland gebruikte in Brussel het onderzoek van Egberts om de Europese wet te veranderen. Het resultaat is dat EU-lidstaten de heruitgifte van geneesmiddelen zelf mogen regelen. De overheid wil hergebruik nu snel mogelijk maken, maar rekent op nog drie jaar voorbereidingstijd. Deze heruitgifte van medicijnen is de volgende stap waar Van Andel en Vissers van dromen. 'De echte impact zit in medicijnen. Als de perverse prikkels rond hergebruik verdwijnen, werkt het systeem en zijn wij overbodig'. 

Meer lezen

• LinkedIn, Stichting de Apotheek van de Toekomst
• Stichting De Apotheek van de Toekomst
• Volkskrant, Gered van de verbrandingsoven: honderdduizenden euro’s aan medisch materiaal – waarom gebeurt dit niet veel meer?, 31 augustus 2026