'Dat maak ik zelf wel uit' hoort in elke zorginstelling op de plank

Mag de overheid je vrijheid inperken om je gezondheid te beschermen? In haar laatste boek ‘Dat maak ik zelf wel uit. Reflecties over gezondheid, vrijheid en recht’ zoekt gezondheidsjurist Brigit Toebes naar de antwoorden op die complexe vraag. Ze analyseert de coronamaatregelen, gaat in op de fietshelm én abortus en neemt het opendeurenbeleid in verpleeghuizen onder de loep. ‘Dat maak ik zelf wel uit' verscheen in april 2026 en Toebes overleed een maand later, slechts 57 jaar oud. Huisarts Thieu Heijltjes las het en ontdekte hoe weinig hij wist van de wetten waarbinnen hij al die jaren werkte.

In de coronatijd speelden de verboden en geboden van de overheid voortdurend. Je mocht thuis maximaal twee mensen ontvangen, het mondkapje werd verplicht, de scholen gingen dicht, we kregen een avondklok, er kwam zelfs een bejaardenuur in de supermarkt en we moesten ons laten inenten. Tegelijkertijd overleden massaal mensen in de verpleeghuizen. Ik vroeg me toen vaak af: kan dat allemaal zomaar?

Iedere avond zaten er deskundigen en kabinetsleden in een praatprogramma op tv. Daar had Brigit Toebes eigenlijk bij moeten zijn. Want op grond van welk recht ontneemt de overheid haar burgers de vrijheid? Dat was precies haar vakgebied. Toebes was sinds 2018 hoogleraar Gezondheidsrecht in Internationaal Perspectief aan de Rijksuniversiteit Groningen en sinds 2022 wetenschappelijk directeur van de Aletta Jacobs School of Public Health. Bij de parlementaire enquête naar de aanpak van de coronapandemie hadden we haar nu zeker op tv gezien. Maar ze is dit voorjaar veel te jong overleden. Gelukkig liet ze dit geweldige boek na. Het zou de parlementaire enquêtecommissie goed kunnen helpen bij de evaluatie van het gevoerde beleid.

Koudwatervrees na corona

Na de coronatijd is overheidsbeleid op dit terrein nog steeds een ‘hot item’. Mag je als overheid de gezondheid van burgers beschermen ten koste van hun vrijheid? Dat leidde in de coronatijd tot veel weerstand, demonstraties, coronaontkenning en misinformatie. Het gevolg is nu een koudwatervrees bij de politiek. Terwijl het aantal dode fietsers in het verkeer sterk stijgt, blijft een algemene helmplicht uit. Of je een fietshelm draagt, is voor iedere Nederlander nog steeds een vrije keus. Terwijl het effect duidelijk is, moet de burger zelf maar uitmaken of hij een helm op de fatbike of de elektrische fiets gebruikt.

Juridische onwetendheid

In Dat maak ik zelf wel uit beschrijft Toebes op een lezenswaardige manier hoe we gezondheid als recht zijn gaan ervaren. Het boek gaf mij inzicht in hoe je omgaat met tegenstrijdige belangen. Soms moeten individuele vrijheden wijken voor het belang van de volksgezondheid, maar vaak staat het recht op zelfbeschikking bovenaan. Het boek confronteerde mij ook met mijn juridische onwetendheid. Als je dokter wordt, leer je eigenlijk niets over de wetten die het systeem regelen. Hoe heb ik al die jaren kunnen werken zonder iets te weten van de Wet publieke gezondheid? Ik kende alleen de Infectieziektenwet uit 1998, omdat ik af en toe een melding moest doen.

Mensenrechten als basis

Het uitgangspunt van Toebes zijn de universele mensenrechten. In 1948 nam de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens aan. Die verklaring is de basis van veel verdragen en internationaal recht. De grondgedachte is het begrip 'menselijke waardigheid', oorspronkelijk beschreven door Immanuel Kant. Dat begrip keert terug in het Handvest van de Grondrechten van de Europese Unie uit 2000. Ook in Nederland maakten gezondheidsbescherming en gezondheidsbevordering een ontwikkeling door. De denkbeelden uit de Franse Revolutie werkten door in onze Grondwet, die in 1814 ontstond en in 1848 ingrijpend werd herzien. De latere aanpassingen, vooral die van 1983, vormen de juridische basis voor ons denken over gezondheidsbescherming en -bevordering.

Preventie en nudging

Toebes schrijft uitgebreid over de verschillende vormen van preventie. Terwijl de budgetten voor preventie sinds 2000 dalen, nemen de gezondheidsverschillen in Nederland toe. Hoogopgeleiden leven nu gemiddeld zes tot zeven jaar langer dan laagopgeleiden, en laagopgeleiden sukkelen gemiddeld veel eerder met lichamelijk lijden en ziekte. Gezondheidsbescherming (bijvoorbeeld schoon drinkwater en de bestrijding van fijnstof) en gezondheidsbevordering (gericht op gedrag: sport, roken, alcohol en voeding) zijn in feite sociale grondrechten, die in onze Grondwet zijn vastgelegd. De overheid is daarmee toezichthouder op curatief vlak en uitvoerder op preventief vlak. Toebes laat zien dat preventie in ons land tekortschiet. De wetgeving over de toegang tot de curatieve zorg staat helemaal los van de wetgeving over preventie.

Verleiding tot ongezond gedrag

Heel interessant is haar beschrijving van 'legal epidemiology': het effect van wetgeving op de gezondheid van mensen. Hoe kan wetgeving de gezondheid gunstig beïnvloeden? Toebes is daarbij voorstander van samenwerking tussen juristen en epidemiologen. Voor mij was 'nudging' een nieuw begrip: het gedrag van mensen subtiel beïnvloeden door hen een duwtje in de gewenste richting te geven, zonder hun keuzevrijheid te beperken. Nudging, als drang met de zachte hand, vormt zo een tegenwicht tegen de verleiding tot ongezond gedrag, zoals we die kennen vanuit de voedingsindustrie.

Breed naslagwerk

En passant bespreekt ze op een uitvoerige en informatieve manier allerlei juridische kwesties: de vrijheidsrechten van iedere Nederlander, de fysieke integriteit van mensen, wanneer beperkende maatregelen wel kunnen, het recht op zelfbeschikking, de euthanasiewet en de positie van de zorgverlener. Ook haar wens om de fietshelm voor kinderen verplicht te stellen komt aan bod, net als het beleid rond roken, alcohol, voeding en drugs. Daarnaast beschrijft ze de juridische vragen rond reproductieve gezondheid, van abortus en draagmoederschap tot verplichte anticonceptie. En tot slot het opendeurenbeleid in verpleeghuizen, de vrijheidsbeperking bij dementie en het bezoekverbod in de coronatijd. Al deze zaken benadert ze vanuit de universele mensenrechten. Eigenlijk zouden we als Nederlanders al die wetten moeten kennen, maar gelukkig hoeven we alleen haar boek te lezen om te weten waarop de maatschappij en wijzelf recht hebben.

'Dat maak ik zelf wel uit' is een goed leesbaar en informatief boek over een moeilijke en complexe problematiek. Wanneer kies je als overheid, instelling of hulpverlener de juiste weg, en wanneer heb je niets te kiezen? De eigengereide consument van de gezondheidszorg is tegenwoordig vaak heel absoluut in zijn overtuigingen. Maar weet de overheid, je instelling of jij als hulpverlener dan wel hoe het echt zit? Daarom hoort dit boek ook in je instelling op de plank te staan, zodat je kunt zeggen: 'Dat zoek ik even voor u op.'

Bestelinformatie

Brigit Toebes, Dat maak ik zelf wel uit. Reflecties over gezondheid, vrijheid en recht. Boom, 2026.

• Paperback: € 29,50 (ISBN 978 90 4730 299 5).
• Online boek: € 24,95. Let op: de digitale versie biedt slechts twee jaar online toegang.

Bestellen: Boom.nl

Meer lezen?

• Rijksuniversiteit Groningen: boekpresentatie Brigit Toebes
• Rijksuniversiteit Groningen: reacties op het overlijden van Brigit Toebes