'Hoe gezond is het ziekenhuis eigenlijk': een must read voor beleidsmakers

Schelto Kruijff is oncologisch chirurg in het UMC Groningen én hoogleraar Duurzame Innovatie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij richt zich op het verduurzamen van de gezondheidszorg en schrijft kritisch over de opbrengsten van de huidige ziekenhuiszorg. 'Er worden mogelijk niet zo veel levens gered, maar we kunnen deze geweldige zorg niet meer missen', schrijft Thieu Heijltjes in zijn bespreking van het boek ‘Hoe gezond is het ziekenhuis eigenlijk’.

Op een donderdagmorgen in september 2007 moest ik stoppen met mijn spreekuur. Langzaamaan was de buikpijn onhoudbaar geworden. Ik ging naar huis en vervolgens naar de S.E.H. van ons ziekenhuis. De chirurg kon niet direct tot een diagnose komen. De CT-scan toonde na een dag een acute appendicitis, of te wel een blindedarmontsteking. Na enig wachten volgde de operatie, waarna ik klachtenvrij was. Een hele opluchting. Wat was ik blij met ons ziekenhuis! Helaas bleek dat de ontsteking al te ver geweest was en mocht ik 5 dagen aan een antibiotica-infuus. Ik lag samen op een kamer met een collega, die uitgezaaide darmkanker had. We hebben die dagen heel wat afgepraat, vooral over medisch succes en falen.

Must read voor beleidsmakers

De oncologische chirurg Schelto Kruijff schreef het boek: ‘Hoe gezond is het ziekenhuis eigenlijk’. Hij vertelt over zijn ervaringen als chirurg met kankerpatiënten, maar ook over zijn internationale ervaringen in Malawi, Zweden en Australië. Hij kan ons systeem dus goed vergelijken. In vogelvlucht behandelt hij onze hele zorg. Het leest makkelijk weg. Hoe effectief is de ziekenhuiszorg eigenlijk? Hoeveel levens redt een arts echt? Dit boek is een must voor beleidsmakers, ziekenhuisdirecties, zorgverzekeraars en iedereen die belangstelling heeft voor de zorg. Het is een persoonlijk en ook een kritisch boek. Kruijff relativeert: de gezondheidszorg kan veel, maar niet alles. En wat kost ons die zorg?

Ruim tien procent van bbp

Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) meldt op basis van nieuwe, voorlopige cijfers dat in 2025 in Nederland 120,2 miljard euro uitgegeven is aan gezondheidszorg. Dat is 6,9 miljard euro, 6,1 procent, meer dan in 2024. In de afgelopen vier jaar, na de coronapandemie, zijn de uitgaven aan gezondheidszorg ongeveer even hard gegroeid als de hele economie. In 2025 bedragen de zorguitgaven 10,2 procent van het bruto binnenlands product (bbp), in 2022 was dat 10,1 procent.

Waar gaat het geld naartoe? 

Het totale Nederlandse zorgbudget wordt procentueel verdeeld over: 
•    Geneeskundige zorg (46,1%): Dit is de grootste post en omvat onder andere de ziekenhuiszorg, medisch-specialistische behandelingen en de huisartsenzorg. 
•    Langdurige zorg (29,6%): Dit budget is bestemd voor de intensieve ouderenzorg (verpleeghuizen) en langdurige ondersteuning voor mensen met een chronische ziekte of beperking. 
•    Genees- en hulpmiddelen (9,7%): Alle kosten die verbonden zijn aan de inkoop en distributie van medicijnen op recept en medische hulpmiddelen. 
•    Preventieve zorg (4,8%): Uitgaven gericht op volksgezondheid, zoals vaccinatieprogramma's, bevolkingsonderzoeken en voorlichting. 
•    Bestuur en overig (4,6%): De kosten voor de administratie, het management van verzekeraars en beleidsorganen binnen de zorgsector.

Achterblijvende preventie en grote gezondheidsverschillen

Nederland besteedt heel veel geld aan curatieve zorg en relatief weinig aan preventie. Toch leven we in de overtuiging dat we dankzij de medische zorg zo oud worden. Kruijff betoogt dat de enorme stijging van onze levensverwachting naar gemiddeld 82 jaar al plaatsvond, vóór de medisch-technologische sprong in de afgelopen eeuw. Vooral het werk van de hygiënisten verhoogde de levensverwachting. Dankzij hen was er zuiver water, kwamen er toiletten en riolen, consultatiebureaus, vaccinaties en goede voorlichting.

Maar ook nu zijn er in ons land nog grote verschillen in levensverwachting. Nog altijd zijn er duidelijke ‘achterstandsgebieden’, met een veel lagere levensverwachting en met meer ziekten. Deze gebieden zijn vooral sociaal en economisch bepaald. Daar is de levensverwachting zeven jaar korter en begint de lichamelijke aftakeling vijftien jaar eerder.

Grenzen aan maakbaarheid

Kruijff is heel kritisch op de huidige gezondheidszorg. De nieuwe religie in Europa is de ‘maakbaarheid van het leven’ met een heilig vertrouwen in de gezondheidszorg. We denken vaak: ‘Er kan ons weinig gebeuren, we hebben immers de beste medische zorg’. De verantwoordelijkheid voor het leven leggen we zo bij artsen. Maar in de praktijk redden artsen niet zo veel levens.

Hij is er voorstander van dat artsen meer het gesprek aangaan, en het ons eerlijk vertellen wanneer onze alternatieven niet geweldig zijn. Fijn dat een arts met de patiënt het protocol bespreekt en tegelijkertijd meer opties aanbiedt. Want niet iedere behandeling is even heilzaam. Zelfs zonder complicaties zijn mensen na ingrepen vaak geïnvalideerd. En niets doen is soms de beste keus. Ook kunnen we zelf meer bedenken wat we willen met ons leven, zeker als we ouder worden. Moet alles wat kan? Illustratief is wat artsen zelf doen, als ze voor moeilijke keuzen komen te staan. Zij kiezen zelf vaker voor nietsdoen en thuis sterven zonder veel agressieve operaties en kuren.

Kritisch over verspilling

Het meest kritisch is Kruijff over de enorme verspilling in onze ziekenhuizen van materialen, die na één keer gebruik worden weggegooid. Als chirurg maakt hij dat dagelijks mee. Alles wat een keer gebruikt is, wordt direct weggegooid. En hij ergert zich eraan dat veel kostbaar materiaal niet wordt hergebruikt. Vroeger was er aan een ziekenhuis een wasserij verbonden, maar het is kennelijk eenvoudiger en veiliger om alles nieuw te gebruiken. 'De zorg is in Nederland verantwoordelijk voor 4 procent van al het afval en 13 procent van het totale grondstofverbruik.’ Dat zijn enorme cijfers en bedenk dat dat ook wereldwijd gebeurt. De zorgsector is verantwoordelijk voor 4,4 procent van alle broeikasgasemissies en is daarmee absoluut niet duurzaam.

Ziekenhuizen leveren wel kwaliteitswinst

Ik mis in dit boek wat het ziekenhuis wél betekent voor de kwaliteitswinst in ons leven. Het is niet de insteek van het boek van Kruijff en er worden mogelijk niet zo veel levens gered, maar we kunnen deze geweldige zorg niet meer missen. Ik hoor het mensen om mij heen zeggen: 'Die gloednieuwe heupen maken dat ik zonder pijn ben en weer kan lopen zoals vroeger', 'Sinds mijn staaroperatie kan ik weer alles zien en kan ik weer meedoen', 'Dankzij mijn pacemaker kan ik weer sporten'. Dan praat ik nog niet over de voortreffelijke traumachirurgie en de revalidatiegeneeskunde voor mensen, die na een val of een ongeluk, weer goed opknappen. Maar ook de hulp van oncologen en oncologisch chirurgen, zoals Schelto Kruijff zelf, die zich met hart en ziek inzetten voor mensen die getroffen worden door kanker. Steeds meer mensen overleven kanker dankzij hen. Kortom: heel veel hulde aan de mensen, die werken in onze ziekenhuizen.

Schelto Kruijff, Hoe gezond is het ziekenhuis eigenlijk, Fundamentele vragen over de geneeskunde, Uitgeverij Balans, 272 p., € 24,95 en € 14,99 (ebook)