Diepgaande therapeutische interventies van een negentigjarige

Op hoge leeftijd geeft de wereldberoemde psychiater Irvin D. Yalom nog steeds therapie. Als grondlegger van de existentiële psychotherapie (1980) heeft hij deze therapievorm levenslang toegepast. De basis van deze methode is de echte verbinding tussen cliënt en therapeut. Thieu Heijltjes schetst in deze boekbespreking hoe Yalom tot op hoge leeftijd blijft werken vanuit zijn intuïtie.

In zijn boek ‘Het uur van het hart’ passeert Irvin D. Yalom de 90 jaar. Geconfronteerd met het afnemend geheugen, kan hij geen langdurige begeleiding meer geven. Daarom gaat hij over op eenmalige sessies van een uur. Met instemming van de cliënt beschrijft hij de techniek om als therapeut tot een zo diep mogelijk contact te komen in slechts één uur. En hij blijkt zelf verrast te zijn over wat je in zo een uur samen kan bereiken.

Yalom schreef een serie boeiende romans zoals ‘Nietzsches tranen’, ‘De Schopenhauer-kuur’, ‘Het Raadsel Spinoza’ en ‘De therapeut’. Zijn psychologische vakboeken zijn voor psychotherapeuten verplichte vakliteratuur: ‘Existential psychotherapy’, ‘The theory and practice of group psychotherapy’, ‘In therapie’ en nu ook ‘Het uur van het hart’. Ik beschreef in MO het boek dat hij samen met zijn terminale echtgenote Marilyn schreef (zie: Een kwestie van dood en leven, 1 juni 2021). 

Existentiële gegevenheden

Yalom gaat uit van vier existentiële gegevenheden, waarmee we als mens te dealen hebben:

• De dood, onze sterfelijkheid, en dat dit besef ervan angst kan oproepen. Dit beschrijft hij bijzonder mooi in zijn boek: ‘Tegen de zon inkijken’.
• De vrijheid, die je hebt om te kiezen, maar ook de verantwoordelijkheid voor de keuzen, die je maakt.
• De fundamentele eenzaamheid, die maakt dat je je heel alleen kan voelen.
• De zinloosheid van het leven; je moet zelf zin en betekenis geven aan je leven.

Ook Carlo Leget, hoogleraar Zorgethiek aan de Universiteit voor Humanistiek, gaat uit van deze algemeen menselijke ‘concerns’ (zie: Carlo Leget over verlies en groei: ‘Rouw gaat niet weg en dat hoeft ook niet’, 6 november 2025).

Pensioengerechtigd én competent

In Nederland zijn er nauwelijks artsen die tot hoge leeftijd werken. Toch kent Nederland geen vaste wettelijke maximumleeftijd. De meeste huisartsen stoppen rond de officiële pensioenleeftijd, op ongeveer 68 jaar. Maar je mag blijven praktiseren zolang je bevoegd bent. Je dient dan wel de BIG-registratie te behouden, nascholing te volgen en ervaring te blijven houden. Tegelijk moet je ook competent blijven om je vak uit te kunnen oefenen. In de coronatijd vroegen mijn ex-collegae me om te komen helpen in de praktijk. De zeventig al gepasseerd, voelde dat snel weer vertrouwd: het contact met mensen was heerlijk en ik kon nog prima een ECG lezen. Was ik niet te vroeg gestopt?

Andere werkcultuur

In Europa kennen we de verworvenheid van het pensioen. Na een bepaalde leeftijd hoeft iemand niet meer te werken en is hij weer vrij. Vaak volgt er dan nog een heel eigen leven, maar niet iedereen wil stoppen met werken. In de VS is er een heel andere werkcultuur en nauwelijks een oudedagsvoorziening. Veel ouderen moeten blijven werken tot het einde van het leven. Soms hebben ze dan dubbele banen, omdat bij het ouder worden in de VS het uurtarief daalt.

Het is daar een noodzaak voor veel ouderen om in het eigen levensonderhoud te blijven voorzien. Tien procent van de mensen in de VS is onverzekerd tegen ziektekosten, en meer nog tegen arbeidsongeschiktheid. Kortom: een andere cultuur, waarbij geld een andere rol heeft. Zo ook blijft Yalom aan het werk. Het verbaasde mij dat hij nog steeds over de prijs van een consult onderhandelt. Hij rekent daarbij een uurprijs van liefst 400 dollar!

Eenmalige consulten

Hoe werkt dat: op zichzelf staande consulten van één uur? Dan heb je als therapeut niet de tijd en de kans om langzaam naar een dieper inzicht in de eigen situatie bij de cliënt toe te werken. Dat diepere inzicht vergt meestal wel meerdere sessies. Maar hoe werkt dat bij Yalom in consulten van een uur dan wel? Het lukt hem prima op zijn ervaring en gevoel werken. Het gaat bij zijn vorm van psychotherapie altijd om het diepere contact en de relatie. Zijn geheugen laat hem echter in de steek. Het is geen dementie, maar eerder een tekort schieten van het korte geheugen. Dus moet de sessie in een uur.

De insteek die Yalom daarbij kiest, is dan om zo snel mogelijk bij de kern van het verhaal te komen. De cliënt heeft al een mail gestuurd met zijn of haar vraag. Veel cliënten zijn zelf therapeuten en vragen eigenlijk om supervisie. Maar dan nog is het moeilijk om snel tot de kern te komen, laat staan tot een oplossing. Yalom ontwikkelt daarom een nieuwe techniek: interventie vanuit zijn intuïtie. Hij is zelf verbaasd over het effect van deze directieve techniek. Keer op keer vindt hij zo een doorbraak naar een oplossing.

Altijd tijdgebrek

Voor mij is dat echter geen verrassing. Huisartsen worden altijd geplaagd door tijdgebrek. Ik weet uit ervaring hoe goed het kan werken om voorzichtig een mogelijkheid vanuit je intuïtie te opperen. Heel vaak kom je dan verder, zelfs als de patiënt die mogelijkheid verwerpt. Dan kun je immers daarop verder praten. En ook bij Nederlandse huisartsen gaat het om het contact en om de relatie met je patiënt. Daarom kiezen jonge artsen voor het beroep van huisarts.

Maar ook voor mij is het vergeten van mensen herkenbaar. Ik heb ook veel mensen geholpen als arts. Bij de Albert Heijn beginnen mensen mij vaak een verhaal te vertellen, dat ik met steeds meer moeite kan thuisbrengen. Vaak over een kind dat ondertussen volwassen is, of over de partner die pas is gestorven. Ik pas dan dezelfde techniek toe als Yalom. Mensen iets meer laten vertellen en goed luisteren. Het lukt dan meestal om het kwartje, al luisterend, weer te laten vallen. Maar soms ook niet.

Steeds incompetenter

In de loop van het boek wordt het geheugen van Yalom slechter. Hij beschrijft dat heel mooi. Zijn laatste patiënt in het boek is een huisarts, die last heeft van het gevoel steeds incompetenter te worden. Ook geheugenverlies. Dat confronteert Yalom met zijn eigen situatie en dan besluit hij om ook met deze éénmalige consulten te stoppen. Hij stopt als therapeut, maar belooft ons dat hij verder gaat als schrijver.

Het ‘Uur van het Hart’ is een vlot leesbaar boek, dat verrast over hoe een negentigjarige diepgaande therapeutische interventies doet over heel de wereld. Zijn zoon Benjamin, ook psychotherapeut, helpt hem met het boek. Maar in zijn stijl herken ik nog steeds de schrijver van zijn grote romans.

---

Meer lezen:

• Irvin D. Yalom & Benjamin Yalom, Het uur van het hart. Echt contact in een vluchtige tijd, Uitgeverij Balans, 2025, 272 p. 
• Carlo Leget over verlies en groei: ‘Rouw gaat niet weg en dat hoeft ook niet’, 6 november 2025
• Een kwestie van dood en leven, 1 juni 2021
• Over Thieu Heijltjes

---