Huisarts Isabel van Hövell-Ullmann over 'Samen Werkt': ‘Goede samenwerking vraagt perspectivische lenigheid’

Zorgverleners trekken zich steeds vaker terug op hun eigen eiland, signaleert huisarts Isabel van Hövell-Ullmann. Patiënten vallen daardoor tussen wal en schip, juist op de grensvlakken tussen de eerste, tweede en derde lijn. Op 8 september organiseert ze daarom met drie collega’s het congres 'Samen Werkt', gericht op het stimuleren van de samenwerking tussen huisartsen, specialisten, ggz én de patiënt zelf. ‘Juist samenwerking geeft zo veel werkplezier en flow.’

Door de groeiende druk op de zorg trekken zorgverleners zich vaker terug op hun eigen vakgebied, constateert Isabel van Hövell-Ullmann. ‘Daardoor sluiten de schakels van de zorgketen niet meer goed op elkaar aan, met name op de grensvlakken van vakgebieden waar moet worden samengewerkt’, vertelt ze. 'Die grensgebieden worden daardoor soms een niemandsland. Je ziet dat mensen tussen wal en schip vallen en je merkt bij zorgverleners dat ze dat voelen. Ze balen ervan, ze worden er boos over. Die emoties herken ik. Ik raak soms ook gefrustreerd en vraag me af: hoe kan dat en hoe kunnen we dit laten gebeuren met elkaar?'

'Goede voorbeelden uit de praktijk'

Van Hövell-Ullmann is huisarts in loondienst in Brummen en is actief in de actiegroep 'Help de Huisarts Verzuipt', later omgedoopt tot 'Help de Huisarts Vooruit'. Met huisarts Daisy Pors maakte ze de Verscheurkalender over alle regeldruk in de zorg. Hierop volgde de ontwikkeling van de website Verwijsafspraken.nl, waar onder anderen Heleen de Wit, het ministerie van VWS en Zorgverzekeraars Nederland aan meewerkten. Samen met Daisy Pors, ggz-arts Deborah van der Stoep en internist-endocrinoloog De Wit organiseert Van Hövell nu het congres ‘Samen Werkt’. Het congres richt zich op huisartsen, medisch specialisten, ggz-professionals, verpleegkundigen, paramedici en bestuurders, waarbij het doel is goede voorbeelden uit de praktijk te delen.

'Tussen wal en schip in chronische zorg'

De wal-en-schipproblematiek speelt met name in de chronische zorg, schetst Van Hövell-Ullmann. Het onderscheid tussen 'ingeschrevenen' en 'zieke mensen' is steeds rekbaarder geworden. 'De zorg aan chronische patiënten zou eigenlijk niet meer moeten plaatsvinden in het ziekenhuis. Het gevolg is dat we moeten uitzoeken hoe en wat er in de thuissituatie op een veilige manier kan. Wat moet nog wel in het ziekenhuis en waar zit de ruimte? Hoe kunnen we elkaar daarbij helpen?'

Bij chronische aandoeningen als diabetes, hartfalen en dementie schuurt het vaak, met name bij de meer complexe patiënten. Een goede rolverdeling vraagt om ruimte voor overleg, stelt Van Hövell-Ullmann. ‘Dat is belangrijk voor goede samenwerking met de patiënt en met elkaar. Patiënten met een chronische aandoening die extra aandacht nodig hebben, vergen ook dat je het gesprek aangaat met elkaar. Die ruimte komt er niet vanzelf, die moeten we samen maken.'

Ook de samenwerking met de ggz kent de nodige knelpunten, waarbij de sector zich onttrekt aan klassieke indelingen als de eerste, tweede en derde lijn. ‘Het lastige bij de ggz is dat er gaten in de financiering zitten. Hoe vervul je dan toch je zorgplicht? Sommige mensen staan meer dan een jaar op een wachtlijst. Als ze worden afgewezen, belanden ze weer onderaan de volgende wachtlijst. Dat vergt dus dat je elkaar belt en zegt: dit kan zo niet. Je hoopt dan dat je elkaar op het juiste niveau vindt. Dat vereist veel extra moeite en dat gesprek moet je dus ook nooit meer koud laten worden.' Ze benadrukt dat zulke positieve inspanningen ook het vertrouwen van zorgverzekeraars en VWS beïnvloeden. 'Als wij ons deel doen en hier hard voor knokken, dan is het voor hen ook makkelijker om daar vertrouwen in te hebben en met ons mee te denken.'

'Stap in de schoenen van iemand anders'

Essentieel bij samenwerking is in de ogen van Van Hövell-Ullmann 'perspectivische lenigheid': het vermogen om als collega’s eigen belangen, ergernissen en vooroordelen te herkennen en te bevragen in het belang van de patiëntenzorg. 'Als je allebei zo bezig bent met je eigen agenda, met je eigen ding, dan kan het heel lastig zijn om op dat moment even in de schoenen van iemand anders te stappen. Dat is soms wel nodig en vraagt om perspectivische lenigheid en je bewust worden van die belangen, ergernissen of vooroordelen.'

Ze illustreert die spanningen met een situatie tussen collega's. 'Ik vind het heel vervelend als ik aan een collega vraag: “Zou jij je eigen patiënt willen zien? Want die heeft klachten op het gebied waarvoor diegene bij jou onder behandeling is.” Mogelijk zegt die collega dan: “Sorry, ik vind eigenlijk dat jij dat eerst moet zien om te kijken of dat wel echt een klacht is op mijn behandelgebied.” Je kunt je voorstellen dat een patiënt daar helemaal geen boodschap aan heeft. Die interesseert het helemaal niet dat de een denkt: ik wil dat jij eerst kijkt, en dat de ander denkt: dit hoort niet bij mij.'

Van Hövell-Ullmann werkt mee in een regionale samenwerkingsgroep rond Arnhem, Mandaat Regionale Samenwerkingsafspraken, waarin afspraken worden gemaakt met onder meer het Rijnstate Ziekenhuis. 'Dat is onwijs gaaf om te doen, want we zien dat de samenwerking met verschillende vakgebieden, waaronder chirurgie en cardiologie, er ongelooflijk veel leuker van wordt. Dat gaat ook over kleine gestes als een kort telefoongesprek over een patiënt. Juist als iemand tussen wal en schip dreigt te vallen en je kunt laten zien dat je bezorgd bent, helpt dat enorm voor hoe je later met elkaar aan de telefoon zit.'

‘Laat schakels in elkaar haken’

Achter die gedragsverandering schuilt volgens haar ook een financieel probleem. 'Dit is een manier om handen en voeten te geven aan hoe je betere afspraken met elkaar maakt, hoe je weer met elkaar in gesprek komt over de dingen die nu heel lastig gaan in de zorg. Het is belangrijk dat de schakels van de keten in elkaar haken, omdat anders mensen daar tussen vallen. Maar onze financiering voorziet niet in de kosten van de patiënt met een complexe of langdurige zorgvraag, waarbij over de vakgebieden heen moet worden samengewerkt. Ons stelsel richt zich op kortdurende zorg voor veel mensen, niet op zorg die blijft voor zolang de zorgvraag duurt. Mensen in kwetsbare posities komen daardoor in de knel.'

Hoe perspectivische lenigheid in de praktijk helpt, laat ze zien met de casus van een patiënte met een oorlogstrauma. ‘De vrouw hoorde stemmen, zag beelden en dreigde door oplopende financiële problemen dakloos te raken. Haar situatie ging snel achteruit. Ik heb toen de ggz gebeld, die vertelde dat ze ook voor de ernstige gevallen drie maanden wachtlijst hebben. Die tijd had ze gewoonweg niet en ik wist niet eens of ze wel de meest geschikte instelling zouden zijn. Als dan blijkt dat ze dat niet zijn, moet ze weer naar de volgende en belandt ze weer onderaan de wachtlijst. Ik zei: “Ze komt uit een oorlogsgebied, geef haar in ieder geval traumatherapie, dan kijken we wat dat doet met de stemmen en beelden”.'

Het resultaat van de snelle therapie overtrof haar verwachtingen. 'Ik was blij dat ze haar binnen drie weken therapie konden bieden. Deze dame was binnen vier maanden klachtenvrij, ook dankzij haar veerkracht. Het gevolg was dat ze zelfstandig kon blijven wonen en dat haar dochter bij haar kon blijven. Ik heb de gemeente met haar mee laten denken over haar schulden. Ze heeft toen een tijdje in de schuldsanering gezeten, maar kwam er ook weer uit.'

'Nodig voor een afgewogen professioneel oordeel'

Ook bij de chronische zorg is meer maatwerk per patiënt nodig. ‘Juist de mensen die de meeste zorg nodig hebben, vragen het niet altijd voor zichzelf. Wat we soms niet zien is dat als wij zorg heel erg standaardiseren, de mensen die weinig zorg nodig hebben te veel krijgen en mensen die veel zorg nodig hebben veel te weinig. Je moet echt zorgen dat het past bij de situatie.'

Goede samenwerking kan bijvoorbeeld leiden tot een meer realistische inschatting, wat haalbare en passende zorg is, leerde Van Hövell-Ullmann ook. ‘Er zat eens een meneer tegenover mij met ernstig hartfalen, die hard achteruit ging. De cardioloog die ik belde zei: “Hij is in de negentig, beste Isabel, wat wil je nou nog?” Ik zei: “Wat ik wil is dat hij niet lijdt en niet alleen is op dit angstige moment.” Toen de cardioloog daarop alleen een aanpassing van de medicatie voorstelde en het dezelfde nacht nog misging, heb ik hem weer gebeld. “Die man heeft een gebroken hart en ik heb nu ook een gebroken hart. Ik vind het verschrikkelijk hoe die man thuis in zijn eentje hiermee heeft moeten modderen.” Toen hebben we ook betere afspraken gemaakt.'

Samenwerking is nodig voor een afgewogen professioneel oordeel, concludeert ze. ‘Als je samen evalueert en constateert: ”Het lukt niet om deze 92-jarige meneer te redden”, kun je hem wel samen door deze nare periode heen proberen te loodsen. Zo kreeg ik ook eens een cardioloog aan de telefoon over een oudere meneer met ernstig hartfalen die zei: “Ik heb zo'n bewondering voor jou, want jij wilt deze man redden, maar Isabel: hij gaat dood”. Toen dacht ik: “Je hebt gelijk, dat inzicht heb ik nodig.” En toen ben ik er zelf op een hele andere manier in gaan staan. Dat hielp mij ook enorm.'

'Je hebt elkaar gewoon heel hard nodig'

Die ervaring onderstreept voor Van Hövell-Ullmann het belang van overleg bij complexe patiënten, ook voor de dokter zelf. 'Het is heel fijn om soms met elkaar te kunnen sparren over de meest ernstige patiënten, om er samen een plan voor te maken. De cardioloog zei: “Ik help je daar doorheen en je mag me eventueel ook bellen, want jij houdt nu de regie thuis.”' In de praktijk staat de cultuur waarin artsen worden opgeleid, gelijkwaardige samenwerking nog wel eens in de weg. 'Daarover gaat de sessie '#Vaniknaarwij'. We worden als dokters opgeleid in een hiërarchisch opleidingsklimaat en dat neem je mee. Het hele zorgveld was denk ik vrij hiërarchisch, totdat je inziet: je bent niet hetzelfde, maar je vult elkaar aan. Niet gelijk, maar wel gelijkwaardig. Je hebt elkaar gewoon heel hard nodig in elkaars rol.’

Ze noemt de sprekers Marije van der Meer en David Baden, een huisarts en een SEH-arts én echtgenoten, als voorbeeld van hoe samenwerking tot perspectiefwisseling kan leiden. Van der Meer was zelf kankerpatiënt en schreef daarover in Medisch Contact. ‘Ook dat is perspectivische lenigheid. Ze heeft dokters meegenomen en liet zien: zo is het om patiënt te zijn. Je kunt niet samenwerken over het hoofd van de patiënt heen, de patiënt hoort in die samenwerking getrokken te worden. Dan pas is de samenwerking compleet.’

Meer lezen?

• Congres website ‘Samen Werkt’ en Congres 'Samen Werkt' - voor betere samenwerking in de zorg, 9 juni 2026
• Huisarts Isabel van Hövell-Ullmann: ‘Beroepsgroep gaf duidelijk signaal: met dit IZA redden we het niet’, 29 september 2022