RVS-advies 'Te heet onder onze voeten': ‘Vergroening urgenter dan ooit’

De Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS) waarschuwt in het nieuwe advies Te heet onder onze voeten dat zonder een gezonde planeet het ‘dweilen met de kraan open’ blijft in de zorg. Ondanks een groene golf binnen de sector blijft een fundamentele systeemverandering uit. Volgens de RVS zijn verdergaande maatregelen nodig: het opnemen van planetaire grenzen in het beleid, duurzaamheid via wetgeving verplichten en structurele monitoring van milieu-impact.

De urgentie is volgens de Raad groot. RVS-voorzitter Jet Bussemaker opent het rapport met een persoonlijke observatie: ‘Sinds mijn geboorte steeg de zeespiegel ongeveer 15 centimeter, verdwenen wereldwijd driekwart van de wilde dieren en nam de temperatuur met 1,1 à 1,5 graad toe.’ Inmiddels zijn zes van de negen planetaire grenzen overschreden.

Martijn van der Steen, RVS-raadslid en hoogleraar bestuurskunde, stelt in Zorgvisie: ‘We kunnen niet gezond leven op een zieke planeet.’ Hij wijst op de zichtbare gezondheidsschade door milieuvervuiling en klimaatverandering, zoals luchtwegziekten, psychische klachten, kanker en fertiliteitsproblemen. ‘We willen gezondheid, maar faciliteren vooral zorg en houden een ziekmakende omgeving in stand.’

Plantaardige voeding

De RVS signaleert dat deze ontwikkeling de zorg op termijn overvraagt. De toenemende gezondheidsschade kan niet worden opgevangen met medische zorg alleen. Van der Steen ziet ook perspectief. ‘We zijn geen willoze slachtoffers. De duurzaamheidstransitie biedt veel mogelijkheden.’ Zo noemt hij de transitie naar een plantaardig voedingssysteem, die tegelijk gezondheidswinst, lagere zorgkosten en minder milieuschade oplevert. Een groenere leefomgeving bevordert niet alleen de biodiversiteit, maar ook het dagelijks welzijn van mensen.

Groene golf

In de zorgsector zelf is het besef dat het anders moet inmiddels doorgedrongen. Er is een zichtbare groene golf onder zorgprofessionals. Veel instellingen werken actief aan verduurzaming. Systeempartijen zoals zorgverzekeraars, de Nederlandse Zorgautoriteit en het Zorginstituut Nederland nemen duurzaamheid mee in hun beleid. Van der Steen stelt dat dit niet voldoende is: ‘In de niches en met de Green Deal vindt opbouw plaats, maar van afbouw van het oude schadelijke systeem is nog geen sprake.’ Uit een analyse van 37 IZA-regioplannen blijkt dat duurzaamheid vaak sneuvelt zodra financiën en productie centraal staan.

Aanbevelingen

Om de transitie echt in gang te zetten, doet de RVS drie hoofdaanbevelingen. Allereerst moeten planetaire grenzen expliciet worden meegenomen in beleid. Van der Steen pleit voor een systeemperspectief waarbij gezondheid niet langer een apart beleidsdomein is, maar een overkoepelende maatschappelijke opdracht. Dat betekent dat alle sectoren –zoals landbouw, mobiliteit en zorg – hun langetermijneffecten op mens en planeet moeten meewegen.

Daarnaast is betere monitoring van milieu-impact noodzakelijk. ‘We meten ons helemaal suf met calorieëntellers en stappentellers, maar milieu-impactgegevens ontbreken’, aldus Van der Steen. Volgens de RVS moet planetaire gezondheid structureel worden gemonitord en zichtbaar gemaakt in strategische besluitvorming. Daarbij moet ook aandacht zijn voor de verdeling van kosten en baten, en voor rechtvaardigheid.

Green Deal in Wkkgz

Ten slotte pleit de Raad voor actie vanuit het ministerie VWS. Zo kan de nu nog vrijblijvende Green Deal Duurzame Zorg meer verplichtend worden gemaakt. De RVS steunt het advies van de Gezondheidsraad om duurzaamheid als criterium op te nemen in de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz). Via wetgeving, normering en financiering kan VWS volgens de Raad richting geven aan een systeemverandering.

Van der Steen stelt voor om, naar analogie van het veto van het ministerie van Financiën op financiële gevolgen, een verplichte gezondheidsparagraaf op te nemen in ieder departement overstijgend beleid. ‘Zo wordt het gezondheidsbelang institutioneel en generiek belegd. Dat lijkt misschien extreem, maar als mensheid zijn wij die ijsbeer uit de documentaire van Al Gore die zich aan een afbrokkelende ijsschots vastklampt.’

Grote economie

De oproep van de RVS reikt verder dan de zorg. De Raad roept op tot leiderschap, durf en verbeeldingskracht. Iedereen kan bijdragen aan verandering, binnen én buiten de zorg. Ondanks zijn kleine omvang heeft Nederland volgens de RVS een grote voetafdruk en invloed. ‘Nederland heeft een grote economie, een grote voetafdruk en grote internationale verbondenheid. Als land kunnen we belangrijke stappen zetten en de internationale ontwikkelingen versterken,’ aldus Van der Steen.

Het advies Te heet onder onze voeten verscheen in aanloop naar World Overshoot Day op 24 juli. Op die dag heeft de wereld alle natuurlijke bronnen verbruikt die de aarde in één jaar kan aanvullen. Voor Nederland viel Overshoot Day al op 5 mei.

Links:

• RVS, Te heet onder onze voeten - gezond samenleven kan alleen op een gezonde planeet, 18 juli 2025

• Zorgvisie, RVS: zonder gezonde planeet blijft de zorg dweilen met de kraan open, 21 juli 2025

• World Overshoot Day