Erik van Dam over de aanloop naar de Zelfstandigenwet: ‘Kijk de komende tijd goed hoe je samenwerkt’

Erik van Dam, senior adviseur Kennismanagement bij VvAA, schetst hoe twee wetstrajecten die ‘schijnzelfstandigheid’ moeten tegengaan op dit moment door elkaar lopen: de VBAR en de Zelfstandigenwet. ‘Kijk naar de volle breedte van de situatie en ga het open gesprek met elkaar aan’, adviseert Van Dam aan zelfstandigen en praktijkhouders.

De Wet verduidelijking beoordeling arbeidsrelaties en rechtsvermoeden (VBAR), wordt onder de nieuwe Zelfstandigenwet grotendeels weer ingetrokken. Alleen het onderdeel rechtsvermoeden, waarmee bij een uurtarief onder de 38 euro een soort omgekeerde bewijslast ontstaat, wordt overgenomen in de nieuwe wet. Het verduidelijkingsdeel van de VBAR, dat helderheid moest geven over de grens tussen loondienst en zelfstandigheid, vervalt straks. Daarvoor in de plaats komt de Zelfstandigenwet.

Deze wet is een initiatiefvoorstel van minister Aartsen (Werk en Participatie) dat nog moet worden uitgewerkt en het parlement moet goedkeuren. Van Dam verwacht dat dit gezien de benodigde uitwerking en de juridische complexiteit één tot twee jaar kan duren.  

Vier onderdelen Zelfstandigenwet

De Zelfstandigenwet bevat vier onderdelen: de zelfstandigentoets (extern ondernemerschap en meerdere opdrachtgevers), de werkrelatietoets (zelfstandige werktijden, werkorganisatie van werk en hiërarchische controle), het sectoraal rechtsvermoeden (maatwerk per sector) en de commissie beoordeling toetsingskader (die geanonimiseerde uitspraken doet waar anderen zich op kunnen beroepen).

De laatste twee onderdelen zijn volgens Van Dam nog onvoldoende uitgewerkt. Dat geldt ook voor de vraag hoe het meewegen van de ‘wil der partijen’ in het onderdeel ‘werkrelatietoets’ zich verhoudt tot het ‘dwingende’ begrip arbeidsovereenkomst in het Burgerlijk Wetboek.

Bestaande handhavingskader

Dat de Zelfstandigenwet nog de nodige uitwerking vraagt, betekent dat het huidige wettelijk kader voorlopig de norm blijft. Dat kader is gebaseerd op het Burgerlijk Wetboek en jurisprudentie zoals de Deliveroo-uitspraak en lijkt strikter dan de nieuwe Zelfstandigenwet. Het risico op handhaving door de Belastingdienst is reëel, met voor praktijkhouders een terugwerkende kracht tot 1 januari 2025.

Zijn er ook bezwaren tegen de Zelfstandigenwet?
‘Het is heel verfrissend dat er gestart wordt bij zelfstandigheid en niet weer die arbeidsovereenkomst tot uitgangspunt wordt genomen. Technisch en juridisch moet er echt nog wel wat geregeld worden. Denk bijvoorbeeld aan de verhouding tussen het toetsingskader en het Burgerlijk Wetboek. Stel dat de commissie beoordeling toetsingskader een arbeidsrelatie als zelfstandig beoordeelt terwijl de rechter zegt: hier is sprake van een arbeidsovereenkomst. Dan krijg je natuurlijk een hele ingewikkelde situatie. '

Uw advies is voor de sector is nu: kijk goed naar het Deliveroo-arrest en het Burgerlijk Wetboek?
'Ja, voorlopig nog wel. Het Deliveroo-arrest kun je zien als een verduidelijking van het Burgerlijk Wetboek. Mijn boodschap zou zijn: ga er niet vanuit dat de komende maanden die Zelfstandigenwet er door komt. Kijk de komende tijd dus goed hoe je met elkaar samenwerkt.'

U waarschuwt tegelijk voor het maken van onomkeerbare keuzes. Hoe bedoelt u dat?
‘Als je eerst concludeert dat je samenwerking eigenlijk een dienstverband is, wordt het daarna heel lastig om dan daarna te zeggen: nu ga ik weer verder als zelfstandige. Dan moet je wel heel goed kunnen uitleggen waarom je toch zelfstandig bent als je daarvoor exact hetzelfde gedaan hebt in loondienst. Ook bijvoorbeeld qua arbeidsongeschiktheidsverzekering en pensioenregeling heeft dat gevolgen.'

Beroepsorganisaties hebben er bij de Belastingdienst op aangedrongen om coulant te handhaven nu de Zelfstandigenwet eraan komt. Zijn er voorbeelden dat Belastingdienst wél handhaaft in eerste lijn en mondzorg?
‘Het zijn op dit moment nog uitzonderingen. Maar naarmate de tijd verstrijkt en je krijgt te maken met zo'n geval, dan zal er een steeds langere tijd na 1 januari 2025 in zitten. Daarmee loop je een groter financieel risico. Het handhavingsmoratorium is in elk geval niet meer van toepassing.’

Wat zou uw advies zijn aan praktijkhouders en zelfstandigen?
'Mijn advies is: denk niet “Nu komt de Zelfstandigenwet, dus we kunnen weer achterover ploffen in de bank”. Voorlopig geldt immers het huidige handhavingskader en de nieuwe wet is straks ook bedoeld voor echte zelfstandigen. Maak een risico-inschatting en stel je risicobereidheid vast. Maar kijk ook breder: laat je besluit niet primair van het fiscale en civielrechtelijke afhangen, maar van je ambitie als beroepsbeoefenaar en van je toekomstplannen als praktijkhouder.'

‘Kijk naar de volle breedte van de situatie en ga het open gesprek met elkaar aan. Dan ontdek je soms heel andere oplossingen. We zien de afgelopen jaren dat bijvoorbeeld zzp-tandartsen terughoudender zijn geworden om praktijkhouder te worden. Dit moment biedt de kans om daar opnieuw over na te denken. Tegelijk komt zo ook de mogelijkheid voor praktijkhouders weer in beeld hun praktijk goed over te dragen.’

Links:

• Kabinet gooit aanpak schijnzelfstandigheid over andere boeg, 18 maart 2026
• Kabinetsformatie: 'Voor zzp’ers gaan we meer zekerheid creëren', 4 december 2025
• Erik van Dam (VvAA) over nieuwe zzp-wetten: ‘De wetsvoorstellen gaan alweer op de lange baan’, 16 juni 2025